Raunveruleg þátttaka
ungmenna
Handbók Samfés til að sporna við sýndarsamráði ungmenna í ákvarðanatöku.
Af hverju skiptir þátttaka máli?
Samfés, landssamtök félagsmiðstöðva og ungmennahúsa, hefur útbúið þessa handbók fyrir ráðamenn, sveitarfélög, stofnanir og aðra sem taka ákvarðanir eða móta þjónustu sem snertir ungmenni.
Markmiðið er að styðja við vandaða og raunverulega þátttöku ungmenna í ákvarðanatöku. Handbókin hjálpar lesendum að greina á milli þátttöku sem veitir raunhæft tækifæri til áhrifa og þátttöku sem verður aðeins formsatriði.
Ungmenni eiga rétt á að hafa áhrif á mál sem snerta þau. Það er þó ekki nóg að kalla eftir skoðunum þeirra. Þau þurfa að fá viðeigandi upplýsingar, nægan tíma, stuðning og skýran farveg inn í ákvarðanatökuna.
Raunveruleg þátttaka hefst áður en niðurstaðan hefur verið ákveðin. Skýrt þarf að vera hvað er opið fyrir áhrifum, hver tekur ákvörðun og hvernig sjónarmiðum ungmenna verður fylgt eftir.
Handbókin hjálpar til við að
Undirbúa þátttöku vel - Skýra tilgang, svigrúm til áhrifa, upplýsingar og ábyrgð áður en samráð hefst.
Framkvæma þátttöku af vönduðu verklagi - Skapa öruggt og aðgengilegt rými þar sem ólík sjónarmið fá að heyrast.
Tryggja sýnilega eftirfylgni - Skrá framlag, meta það og segja ungmennum frá niðurstöðum og rökum.
Raunveruleg þátttaka eða sýndarsamráð?
Ekki er öll þátttaka raunveruleg. Það getur litið út fyrir að ungmenni hafi fengið að hafa áhrif þótt niðurstaðan hafi í raun þegar verið ákveðin, upplýsingar hafi verið ófullnægjandi eða engin eftirfylgni sé fyrirhuguð.
Raunveruleg þátttaka byggir á því að ungmenni komi að ferlinu nógu snemma, viti hvað þau geta haft áhrif á og fái skýr svör um hvað varð um framlag þeirra.
Raunveruleg þátttaka
Ungmenni koma að málinu áður en niðurstaðan liggur fyrir
Skýrt er hvað er opið fyrir áhrifum og hvað er þegar ákveðið
Þau fá upplýsingar, tíma og stuðning til að mynda sér skoðun
Þátttakan er aðgengileg og tekur mið af ólíkum þörfum
Sjónarmið þeirra komast til þeirra sem hafa vald til að taka ákvörðun
Framlagið er skráð og metið af alvöru
Ungmenni fá að vita hvað var ákveðið, hvað verður gert og hvers vegna
Sýndarsamráð
Ungmenni eru kölluð til þegar lítið eða ekkert er lengur opið fyrir áhrifum
Óljóst er hvaða áhrif þau geta haft
Þau fá litlar eða óskýrar upplýsingar
Aðeins fáir eða sömu hóparnir fá tækifæri til að taka þátt
Sjónarmiðin ná ekki til réttra ákvörðunaraðila
Framlagið er ekki skráð eða tengt við ákvörðunina
Engin skýr eftirfylgni eða endurgjöf fer fram
Áður en ákvörðun er tekin → samráð → mat á sjónarmiðum → ákvörðun → endurgjöf
Lundy-líkanið: Fjögur skilyrði raunverulegrar þátttöku
Það er ekki nóg að gefa ungmennum orðið. Til að þátttaka verði raunveruleg þurfa fjögur skilyrði að vera til staðar: Rými, Rödd, Áheyrn og Áhrif.
Þættirnir tengjast og fylgja eðlilegri röð. Fyrst þarf að skapa aðstæður þar sem ungmenni geta tekið þátt. Síðan þarf að styðja þau til að mynda sér skoðun og tjá hana. Þá þarf að tryggja að sjónarmiðin komist til þeirra sem bera ábyrgð á ákvörðuninni og loks að framlagið fái raunverulegt vægi.
RÝMI
Rými snýst um að skapa öruggar, aðgengilegar og inngildandi aðstæður. Ungmenni þurfa að fá boð um þátttöku nógu snemma og vita að þátttakan er valfrjáls.
Gott rými felur í sér að:
Ólíkir hópar ungmenna fá tækifæri til að taka þátt
Staður, tími og fyrirkomulag eru aðgengileg
Ungmenni geta tjáð sig án ótta við neikvæð viðbrögð
Nægur tími er gefinn til umræðu
RÖDD
Rödd snýst ekki aðeins um að fá að tala. Ungmenni þurfa skýrar upplýsingar, tíma til undirbúnings og leiðir til að tjá sig á eigin forsendum.
Góð framkvæmd felur í sér að:
Upplýsingar eru skýrar og viðeigandi
Ungmenni vita hvað málið snýst um
Hægt er að tjá sig með fleiri leiðum en einni
Stuðningur er í boði þegar þess er þörf
ÁHEYRN
Það skiptir máli hver hlustar. Sjónarmið ungmenna þurfa að berast til þeirra sem hafa ábyrgð, umboð eða vald til að bregðast við.
Góð áheyrn felur í sér að:
Skýrt er hver tekur við sjónarmiðunum
Ákvörðunaraðilar eru tengdir ferlinu
Sjónarmiðin eru skráð og miðlað áfram
Ungmenni vita hvert framlag þeirra fer
ÁHRIF
Áhrif þýða ekki að allar tillögur verði samþykktar. Þau þýða að framlag ungmenna sé metið af alvöru og tekið með í ákvörðunina þar sem það á við.
Raunveruleg áhrif felast í að:
Sjónarmið eru skoðuð og metin
Skráð er hvernig þau höfðu áhrif
Útskýrt er hvað verður gert og hvað ekki
Ungmenni fá upplýsingar um niðurstöður og rök
Græn flögg, rauð flögg og næstu skref
Góð þátttaka byggir ekki aðeins á góðum ásetningi. Hún þarf að sjást í því hvernig ferlið er undirbúið, hver fær að taka þátt, hvernig sjónarmið eru meðhöndluð og hvað gerist að samráði loknu.
Græn og rauð flögg geta hjálpað til við að meta hvort þátttakan sé á réttri leið áður en samráð hefst, meðan á því stendur og eftir að því lýkur.
Rauð flögg -
hætta er á sýndarsamráði þegar:
Niðurstaðan er að mestu ákveðin áður en samráð hefst
Ekki er hægt að útskýra hvað ungmenni geta haft áhrif á
Þátttakendur fá litlar eða óskýrar upplýsingar
Aðeins er rætt við lítinn og einsleitan hóp
Óljóst er hver tekur ákvörðun
Sjónarmið eru ekki skráð eða miðlað áfram
Enginn ber skýra ábyrgð á eftirfylgni
Engin tímasetning liggur fyrir um næstu skref
Ungmenni fá engin svör eftir þátttökuna
Græn flögg -
þátttakan er líklegri til að vera raunveruleg þegar:
Ungmenni koma að málinu snemma
Skýrt sé hvað er opið fyrir áhrifum
Nægar og skiljanlegar upplýsingar liggja fyrir
Ólíkir hópar ungmenna fá tækifæri til að taka þátt
Þátttakan er aðgengileg og valfrjáls
Réttir ákvörðunaraðilar taka við sjónarmiðunum
Framlag ungmenna er skráð og metið
Ábyrgð og tímasetningar fyrir næstu skref eru skýrar
Ungmenni fá upplýsingar um niðurstöðu og rök
Þegar rautt flagg kemur upp
Það þarf ekki alltaf að hætta við þátttökuna. Oft er hægt að bæta ferlið með því að:
Færa þátttökuna framar
- Bjóða ungmennum að taka þátt áður en valkostum hefur verið fækkað eða ákvörðun tekin.
Skýra svigrúm til áhrifa
- Segja hvað sé opið fyrir breytingum, hvað er þegar ákveðið og hvers vegna.
Bæta upplýsingar og aðgengi
- Tryggja að ungmenni fái skýrar upplýsingar, nægan tíma og viðeigandi stuðning.
Tengja rétta aðila við ferlið
- Ganga úr skugga um að sjónarmiðin berist til þeirra sem hafa vald eða umboð til að bregðast við.
Ákveða eftirfylgni fyrirfram
- Skrá hver ber ábyrgð, hvað gerist næst og hvenær ungmenni fá svör.
Stöldrum við → skýrum → lagfærum → höldum áfram
Fylgigögn
Lundy-gátlisti
Gátlistinn hjálpar til við að meta hvort öll fjögur skilyrði þátttöku séu til staðar:
Rými – Er þátttakan örugg, aðgengileg og inngildandi?
Rödd – Fá ungmenni upplýsingar og stuðning til að tjá sig?
Áheyrn – Berast sjónarmiðin til réttra aðila?
Áhrif – Eru sjónarmiðin metin og fá ungmenni svör?
Gátlistann má nota áður en samráð hefst, meðan á því stendur og við lok ferlisins.
Undirbúningsblað
Undirbúningsblað er fyllt út áður en ungmenni eru boðuð til þátttöku. Það hjálpar til við að skýra tilgang samráðsins og tryggja að raunverulegt svigrúm sé til áhrifa.
Á blaðinu er fjórum lykilspurningum svarað:
Hvers vegna er kallað eftir þátttöku ungmenna?
Hvað geta þau raunverulega haft áhrif á?
Hvað þurfa þau til að geta tekið þátt?
Hvað gerist eftir þátttökuna?
Blaðið hjálpar til við að tryggja að tilgangur, svigrúm til áhrifa, aðgengi, ábyrgð og eftirfylgni séu skýr áður en ferlið hefst.
Skráningar- og eftirfylgni
Skráningar- og eftirfylgniblaðið er notað á fundi og eftir hann. Það hjálpar til við að halda utan um það sem kom fram og tryggja að næstu skref verði skýr.
Á blaðinu er svarað fjórum lykilspurningum:
Hvað kom fram?
Hvað verður gert?
Hvað verður ekki gert og hvers vegna?
Hvað gerist næst?
Einnig er skráð hver ber ábyrgð á eftirfylgni, hvenær næstu skrefum verður lokið og hvernig ungmennin fá upplýsingar um niðurstöður og rök.